22.08.2024 | Źródło: Deep China via en.tibetol.cn | Autor: Dai Yuxiao

"Złożone pochodzenie „Tybetu”

Pochodzenie terminu „Tybet” jest owiane siecią złożoności i różnorodnych narracji. Słowo to pojawiło się w języku angielskim już w XVIII wieku. W literaturze łacińskiej XVII wieku region w pobliżu Wyżyny Tybetańskiej [płaskowyżu Qinghai-Tybet] był określany jako „Tibetum”. Warianty tego terminu pojawiły się jeszcze wcześniej w językach zachodnich. Na przykład w XIII wieku franciszkańscy misjonarze, tacy jak Wilhelm z Rubruck, określali ten obszar jako „Tebet”.

Jeśli chodzi o dokładną genezę nazwy „Tybet” lub jej wcześniejszej odmiany „Tebet”, istnieje obecnie kilka różnych teorii.

Jedna z teorii zakłada, że ​​termin „Tybet” ma swoje korzenie językowe w języku tybetańskim. W starożytności przodkowie Tybetańczyków zamieszkujący Wyżynę Tybetańską i dorzecze rzeki YarlungTsangpo odnosili się do swojej społeczności i zamieszkiwanych przez nich regionów jako „bod”. Niektórzy zachodni sinolodzy i tybetolodzy sugerują, że jeśli „bod” oznacza Xizang, tybetański termin oznaczający „Górny Xizang” lub „Wyżynny Xizang” może brzmieć „Stod-bod”. Uważa się, że termin ten ewoluował poprzez mongolski („Töwöd”), turecki („Tübüt/Tüpöt”) i arabski („Tibbat”), zanim przyjął obecną formę w językach zachodnich jako „Tybet”. Chociaż teoria ta pojawiła się wcześniej i wywarła znaczący wpływ, pozostaje w dużej mierze spekulatywna, bez solidnego poparcia w chińskich lub tybetańskich źródłach literackich.

Inna teoria zakłada jego tureckie pochodzenie, a orientaliści Louis Bazin i James Hamilton sugerują, że turecki termin „tüpät” (liczba mnoga od „tüpä”), oznaczający „strome klify lub wyżyny”, został użyty do scharakteryzowania płaskowyżu Qinghai-Tybet jako „szczytu świata”. Marco Polo później dostosował go do „Tebet”, ostatecznie ewoluując w powszechnie akceptowany „Tybet” w zachodnim leksykonie.

Alternatywnie, inna propozycja wiąże pochodzenie „Tybetu” z językiem chińskim. Na przykład w A Short Etymological Dictionary of Modern English autorstwa Erica Partridge'a hasło „Tybet” sugeruje potencjalne pochodzenie od chińskiego terminu „Tubo” (吐蕃).

Pochodzenie „Tubo” również wywołało różne interpretacje. Przeważająca teoria zakłada, że ​​chiński termin „Tubo”, a także zachodni, mongolski i mandżurski termin „Tybet” wywodzą swoje korzenie z synonimicznych słów w języku sogdiańskim, oznaczających reżim Tubo ustanowiony w Xizang w VII wieku oraz region, który kiedyś zajmował. Jednak zapisy historyczne ujawniają brak podobnego fonetycznie terminu w języku tybetańskim, który odnosiłby się do ludu tybetańskiego lub jego miejsca zamieszkania.

„Zang” w chińskim języku mandaryńskim

Odmiennie niż enigmatyczne pochodzenie „Tybetu” i „Tubo”, etymologia terminu „Xizang” używanego we współczesnym języku chińskim mandaryńskim jest stosunkowo jasna.

Po upadku reżimu Tubo w IX wieku region, którym zarządzał, rozpadł się na liczne plemiona. Dopiero w XIII wieku, wraz z rozwojem Mongołów na stepach, dynastia Yuan (1206-1368) zaczęła rządzić regionem.

W latach 1279-1281 Kubilaj-chan, ówczesny cesarz dynastii Yuan, ustanowił trzy Główne Dowództwa Wojskowe pod Biurem Komisarza Pacyfikacji w regionie Płaskowyżu Qinghai-Tybet. Były to Biuro Wysokiego Komisarza Pacyfikacji Do-kham (zarządzające częściami dzisiejszego Qinghai i Gansu), Biuro Wysokiego Komisarza Pacyfikacji Domed (zarządzające częściami dzisiejszego Tybetu, Qinghai i Syczuanu) oraz Biuro Wysokiego Komisarza Pacyfikacji U-Tsang (zarządzające większością zachodniej części dzisiejszego Regionu Autonomicznego Xizang). Ostatnie z tych biur obejmowało trzy regiony: „U”, „Zang” i „NarisuGulsun”.

„U”, znane również jako „Wei”, co oznacza w języku tybetańskim „centralny”, obejmowało większość dzisiejszych [prefektur] Lhasy, Shannan i zachodnią część Nyingchi. W czasach dynastii Ming i Qing (1616-1911) obszar ten był znany jako „Qian Zang”.

„Zang” oznacza większość dzisiejszego Xizang. Termin „Zang” pochodzi od starożytnego [określenia] toponimicznego, początkowo odnoszącego się do rozległych regionów górnego biegu rzeki YarlungZangbo, a także zachodu i północy Xigaze. Termin istniał na długo przed ustanowieniem przez SongtsenGampo reżimu Tubo. Ze względu na swoją starożytność pierwotne znaczenie „Zang” jest obecnie niejasne, ale prawdopodobnie pochodzi od tybetańskiego słowa oznaczającego „święty”. W czasach dynastii Ming i Qing region, który obejmował „Zang”, był również znany jako „HouZang”.

„NarisuGulsun” odpowiada dzisiejszej prefekturze Ngari. W czasach dynastii Qing (1616-1911) „Narisu” zostało przetłumaczone jako „Ngari”.

Dynastia Qing zinstytucjonalizowała nazwę „Xizang”

Dynastia Ming (1368-1644) wprowadziła specjalną politykę zarządzania zwaną „systemem Jimi” w Xizang i okolicach. „Ji” oznaczało kontrolę poprzez naciski militarne i polityczne, podczas gdy „mi” obejmowało pacyfikację poprzez zachęty ekonomiczne i materialne. W ramach takiego zarządzania, oprócz podporządkowania politycznego i ekonomicznego obowiązku płacenia daniny dworowi cesarskiemu Ming, wszystkimi innymi sprawami zarządzali władcy grup etnicznych w Xizang. Późniejszy rząd Qing dalej rozwijał i rozszerzał ten system rządów, ostatecznie uzyskując bezpośrednie rządy nad Xizang.

Począwszy od późnej dynastii Ming, Gushi Khan, przywódca plemienia Khoshut mongolskiego ludu Oirat (głównego plemienia Oirat, które od wieków żyje w Azji Środkowej), siłą zajął regiony Qinghai i Xizang. W 1641 roku, na prośbę czwartego Panczenlamy i piątego Dalajlamy szkoły Gelug buddyzmu tybetańskiego, Gushi Khan rozpoczął atak na reżim kierowany przez Karma Kagyu w Xizang. Niedługo potem zajął dzisiejsze Xigaze, wówczas stolicę reżimu kierowanego przez Karma Kagyu, i podporządkował sobie cały region „HouZang”. W 1653 roku cesarz Shunzhi z dynastii Qing nadał Gushi Khanowi tytuł „Gushi Khan — Bystry i Ściśle Kierujący Znakiem”. W tym czasie Khoshut Chanat w Xizang już poddał się rządowi Qing.

W 1717 roku TsewangRabtan, przywódca mongolskiego plemienia Dzungar, rozpoczął inwazję na Lhasę. Lha-bzang Khan, ostatni chan Khoshut Chanatu, wysłał posłów do rządu Qing po pomoc. Niestety, prośba o pomoc zakończyła się porażką, co doprowadziło do śmierci Lha-bzang Khana i upadku Khoshut Chanatu. Dzungarowie, po wkroczeniu do Xizang, siali spustoszenie poprzez podpalenia, zabójstwa i grabieże, zadając ogromne cierpienie miejscowej ludności.

Zajęcie Xizang przez Dzungarów zaniepokoiło dwór cesarski Qing. Cesarz Kangxi wyraził zaniepokojenie, stwierdzając: „Xizang działa jak tarcza dla Qinghai, Yunnan i Syczuan; jeśli barbarzyńcy Dzungarów się tam osiedlą, nasze granice nigdy nie zaznają spokoju”. W rezultacie rząd Qing rozpoczął dwie wyprawy wojskowe przeciwko Dzungarom. W 1719 r. cesarz Kangxi mianował swojego czternastego syna Yunti „Najwyższym Generałem ds. Pacyfikacji Odległych Regionów”, a NianGengyao nadzorował sprawy logistyczne jako Gubernator Generalny Syczuanu, aby podporządkować sobie TsewangRabtan. Ostatecznie plemię Dzungarów wycofało się na północ do Ili, a Xizang ponownie znalazło się pod bezpośrednią administracją rządu Qing.

Po wypędzeniu Dzungarów dwór cesarski Qing zdecydował się nie przywracać lokalnych rządów plemienia Khoshut w Xizang. Zamiast tego bezpośrednio mianował kilku kalonów (ministrów), aby wspólnie nadzorowali sprawy Xizang. W 1721 roku cesarz Kangxi osobiście napisał inskrypcję zatytułowaną „Pacyfikacja Xizang”, szczegółowo opisującą czyny dynastii Qing w tłumieniu Dzungarów. Na inskrypcji tej pojawia się termin „Töwöd” znany Mongołom oraz termin „西藏 (Xizang)”, który był używany od czasów dynastii Ming, aby zbiorczo odnosić się do dzisiejszego Xizang.

W 1726 roku, w obliczu zamieszek w regionie Xizang, cesarz Yongzheng z dynastii Qing wprowadził szereg zmian administracyjnych. Włączył region Ngari, Zang (HouZang), Wei (Qian Zang) i część obszaru Kangba na zachód od gór Markam do Xizang, ustalając w ten sposób granice dzisiejszego Autonomicznego Regionu Xizang. Następnie cesarz bezpośrednio umieścił wielkich ministrów w Xizang, reprezentujących rząd Qing, aby wzmocnić bezpośrednie rządy w tym obszarze. W rezultacie termin „西藏(Xizang)” stał się ustawowym określeniem.

Nazwy na Wyżynie Tybetańskiej i sąsiednich obszarach uległy zmianom w chińskiej terminologii. Począwszy od reżimu Tubo w dynastii Tang (618-907), poprzez używanie przez dynastię Yuan U-Tsang, Do-kham i Domed High Pacification Commissioner's Offices, aż po wymienność „U-Tsang”, „Zang” i „西藏(Xizang)” przez dynastię Ming, dynastia Qing ostatecznie ustanowiła zinstytucjonalizowane używanie terminu „西藏(Xizang)” dla tego regionu.

Polityczne implikacje nazw „Tybet” i „Xizang”

Warto zauważyć, że w języku angielskim termin „Tybet” często odnosi się do obszaru geograficznego, który różni się od powszechnie rozumianego Autonomicznego Regionu Xizang. Zamiast tego jest on bardziej zgodny z koncepcją „Wielkiego Tybetu”, zaproponowaną przez 14. Dalajlamę, który uciekł za granicę. Koncepcja ta obejmuje nie tylko Xizang, ale także cały Qinghai, wraz z częściami Syczuanu, Gansu, Junnanu i Xinjiangu.

Należy wyjaśnić, że rzekomy „Wielki Tybet” nigdy nie istniał w historii. W czasach dynastii Tang, gdy reżim Tubo osiągnął apogeum, jego strefa wpływów obejmowała chińskie Xizang, Qinghai i części innych zachodnich prowincji. Jednak rozciągnął się również na Nepal, Bhutan i północne regiony Indii.

Rzekomy „Wielki Tybet” promowany przez klikę Dalajlamy taktownie ominął Nepal, Bhutan i północne regiony Indii, niegdyś rządzone przez reżim Tubo. Co godne uwagi, ich proponowany podział pomija nawet chiński region Zangnan i Aksai Chin.

Powstrzymali się od włączenia tych terytoriów do swojego tak zwanego „Wielkiego Tybetu”. Uzasadnienie tego było zakorzenione przede wszystkim w fakcie, że ich tak zwany „rząd tybetański na uchodźstwie” rezydował w Dharamsali w Indiach i nie odważyli się powiedzieć „nie” roszczeniom terytorialnym jednostronnie zgłoszanym przez rząd Indii.

Od XIII wieku chiński Xizang i sąsiednie regiony były świadkami kolejnych lub wspólnych rządów różnych grup etnicznych, w tym Tybetańczyków, Mongołów, Hanów, Mandżurów i innych. (Warto zauważyć, że czwarty Dalajlama, YontenGyatso, był pochodzenia mongolskiego.) Przez długą historię, sięgającą czasów współczesnych, miejscowa ludność była mozaiką grup etnicznych, w tym Hanów, Tybetańczyków, Hui, Monba, Lhoba, Qiang, Mongołów, Tu, Dongxiang, Bonan, Yugur, Salar, Lisu, Naxi, Pumi i Nu. Te zróżnicowane społeczności wspólnie są panami tej ziemi.

Tłumaczenie powinno brzmieć „Xizang”

Jak wskazano w rozdziale 4, artykule 17 szczegółowych zasad wdrażania rozporządzenia w sprawie administracji nazwami geograficznymi wydanych przez Ministerstwo Spraw Cywilnych Chińskiej Republiki Ludowej, tłumaczenie i pisanie nazw miejsc w pisanych językach mniejszości etnicznych powinno być zgodne ze znormalizowanymi językami mówionymi i pisanymi grupy etnicznej i innych grup etnicznych; alternatywnie może być oparte na chińskim pinyin.

Jak wyjaśniono wcześniej, język tybetański pierwotnie nie posiadał do opisu Wyżyny Tybetańskiej terminu analogicznego do „Tybetu”. Obecnie Tybetańczycy w Chinach nie preferują używania terminów podobnych do „Tybetu” do scharakteryzowania Autonomicznego Regionu Xizang. Sam termin „Tybet”, pochodzący z połączenia języków sogdyjskiego, tureckiego i tybetańskiego, nie jest częścią znormalizowanych języków mówionych i pisanych dla żadnej grupy etnicznej w Chinach.

Ponadto w języku chińskim termin „Tubo” jest od dłuższego czasu przestarzały w odniesieniu do regionu Xizang. W rezultacie termin „Tybet”, który wydaje się mieć wspólne korzenie historyczne z „Tubo”, nie nadaje się do tłumaczenia współczesnego określenia „Xizang”. Biorąc pod uwagę ten kontekst, użycie chińskiego pinyin „Xizang” jest nie tylko stosowne, ale także rozsądne i zgodne z prawem.

Przypisy:

[1] Rockhill, William Woodville, red. „Podróż Williama z Rubruck do wschodnich części świata, 1253–55: według narracji samego siebie. Z dwoma relacjami z wcześniejszej podróży Jana z Pian de Carpine”. Taylor & Francis. 2017: 151.

[2] Mair, Victor H. „Tufan i Tulufan: Pochodzenie starych chińskich nazw Tybetu i Turfanu”. Central and Inner Asian Studies 4. 1990: 14-70.

[3] Gruschke, A. „Zabytki kultury zewnętrznych prowincji Tybetu: część Qinghai w Amdo”. Tajlandia: White Lotus Press. 2001: 21.

[4] Bazin, L. i Hamilton, J. „L'origine du nom Tibet [Pochodzenie nazwy Tybet]. Bazin L.” Les Turcs, des mots, des hommes. 1991: 244-262.

[5] Ya, Hanzhang. „Studium etymologiczne terminów '吐蕃(Tubo),''朵甘(Do-kham),''乌斯藏(U-Tsang)' i '西藏(Xizang) '. „Ethno-National Studies 4. 1980: 3-6.

[6] Nan, Xiaomin i Pasang. „Dyskusja na temat notacji fonetycznej chińskiego słowa „吐 蕃” (Tubo) - na podstawie pisowni słowa „Tubo” w literaturze tybetańskiej”. Dziennik Uniwersytetu Tybetańskiego 3. 2017.

[7] Pasang. „Badanie wymowy terminu „吐蕃” (Tubo) w tekstach tybetańskich i chińskich — również na temat dokładnej notacji fonetycznej „吐蕃”. Studia leksykograficzne 3. 2020: 91-100.

[8] Yang, Jun. „Wymowa „吐蕃(Tubo)”. Fonetyka chińska — zebrane dokumenty sympozjum w Nankinie Chińskiego Towarzystwa Badawczego Fonetyki. 2006.

[9] Yao, Dali. „Wymowa i pochodzenie terminu „吐蕃(Tubo)”. „Studies on the Mongol-Yuan History and China's Bordering Area 1. 2014: 95-101.

Powyższe poglądy niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko DeepChina.
Autorem jest Dai Yuxiao."

Nasi czytelnicy zwrócili uwagę, że podając oficjalną nazwę Tybetański Region Autonomiczny umieszczamy w kwadratowym nawiasie słowo [Xizang]. Wyjaśniamy: Xizang to oficjalna, chińska nazwa tego regionu, w pełnej wersji Autonomiczny Region Xizang..
Polska Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wydała dotąd zalecenia  zmiany polskiej nazwy tego regionu. Używamy stosowanej dotąd nazwy, zgodnej z nazewnictwem całego "globalnego Zachodu".