13.08.2025 | Źródło: Xinhua

W południowo-zachodnim Tybetańskim Regionie Autonomicznym Xizang w Chinach "alfabet tybetański", którego historia sięga ponad 1300 lat, jest obecnie bezproblemowo zintegrowany z nowoczesnym życiem cyfrowym.

Nyima Tashi czyta podręcznik do języka tybetańskiego na Uniwersytecie Xizang w Lhasie, w Regionie Autonomicznym Xizang w południowo-zachodnich Chinach, 30 maja 2024 r. (Xinhua/Jigme Dorje)

Dziś użytkownicy smartfonów wymieniają wiadomości w nieskazitelnym piśmie tybetańskim, odwiedzający świątynie sprawdzają godziny otwarcia za pomocą aplikacji mobilnych, a pacjenci szpitali rejestrują się w swoim ojczystym języku. Wszystko to jest efektem wieloletnich wysiłków naukowego zespołu badawczego.

„Te codzienne operacje cyfrowe sprawiają, że łatwo zapomnieć, iż pismo tybetańskie stało się dostępne do cyfrowego przetwarzania dopiero około 30 lat temu” – powiedział Nyima Tashi, czołowa postać w dziedzinie technologii informatycznych w języku tybetańskim i członek Chińskiej Akademii Inżynierii.

W 1988 roku Nyima Tashi, wówczas człowiek 24-letni, ukończył informatykę na Wschodniochińskim Uniwersytecie Normalnym w Szanghaju i został skierowany do pracy jako wykładowca na Uniwersytecie Tybetańskim. W tamtym czasie tybetańskojęzyczna technologia informatyczna była w powijakach i nie zaspokajała potrzeb społecznych.

Cztery lata później wraz ze swoim zespołem Nyima Tashi opracował System Przetwarzania Informacji w języku tybetańskim, chińskim i angielskim, pierwsze praktyczne oprogramowanie w języku tybetańskim zatwierdzone przez lokalne władze.

Odpowiadając na potrzeby Tybetańczyków w zakresie technologii informatycznych, oprogramowanie było szeroko wykorzystywane w przetwarzaniu dokumentów rządowych, kompilacji podręczników oraz ochronie starożytnych ksiąg i dokumentów, co umożliwiło zapoczątkowanie digitalizacji języka tybetańskiego.

W latach 90. XX wieku, wraz z globalnym rozwojem internetu, języki na całym świecie ustanawiały międzynarodowe standardy kodowania. W latach 1993–1997 Nyima Tashi kierował swoim zespołem, opracowując propozycję standardu kodowania pisma tybetańskiego, którą sześciokrotnie przedłożył Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO).

Dziś każdy człowiek dysponujący dysponujący dostępem do Internetu może pisać po tybetańsku.

„Każdy kraj mógł ubiegać się o ustanowienie standardu kodowania języka tybetańskiego. W tamtym czasie propozycje złożyły również Wielka Brytania, Irlandia i inne kraje” – wspomina Nyima Tashi. „Ale Chiny są kolebką pisma tybetańskiego i naszym obowiązkiem było zapewnienie jego międzynarodowej standaryzacji”.

System kodowania, oparty na solidnych podstawach naukowych, musiał uwzględniać niuanse językowe, unikać niejednoznaczności oraz zapewniać poprawną wymianę i udostępnianie informacji. Aby sprostać tym wyzwaniom technicznym i udoskonalić swój system kodowania, Nyima Tashi i jego zespół podróżowali do wielu krajów, uczestnicząc w spotkaniach roboczych i dyskusjach akademickich.

W lipcu 1997 roku chińska propozycja standardu kodowania języka tybetańskiego została ostatecznie zatwierdzona przez ISO, stając się częścią uniwersalnego zestawu znaków kodowanych.

Dzięki temu język tybetański stał się pierwszym językiem mniejszości chińskiej z międzynarodowym standardem cyfrowym. Oznacza to również, że starożytne pismo tybetańskie oficjalnie pojawiło się na światowej scenie i wkroczyło w erę cyfrową.

Nyima Tashi (w środku) omawia ze studentami działanie apletu do tłumaczenia w czasie rzeczywistym z języka tybetańskiego na mandaryński na Uniwersytecie Tybetańskim w Lhasie, w Tybetańskim Regionie Autonomicznym [Xizang] w południowo-zachodnich Chinach, 30 maja 2024 r. (Xinhua/Jigme Dorje)

W oparciu o nowy standard, zespół Nyimy Tashiego stworzył później pierwszy hub internetowy Tybetu na Uniwersytecie Tybetańskim za pośrednictwem Chińskiej Sieci Edukacyjno-Badawczej, uruchamiając pierwszą stronę internetową w regionie.

Dzięki ustanowieniu standardu kodowania, systemy operacyjne cyfrowych telefonów komórkowych i telefonów samochodowych w końcu uzyskały możliwość dokładnego wyświetlania pisma tybetańskiego.

Nawet w dzisiejszej erze sztucznej inteligencji, to właśnie dzięki wieloletnim wysiłkom naukowców możliwe jest cyfrowe gromadzenie starożytnych ksiąg i dokumentów tybetańskich poprzez skanowanie i identyfikację, dzięki czemu technologia ta może skutecznie wspierać cyfrową ochronę i wykorzystanie  starożytnych ksiąg i dokumentów.

„Nasze systemy są obecnie stosowane w bibliotece TRA i cyfrowej ochronie starożytnych ksiąg Pałacu Potala” – powiedział Yutso, członek zespołu i profesor Uniwersytetu Tybetańskiego.

„Dziś każdy telefon komórkowy i komputer na świecie, który przetwarza nasz język tybetański, opiera się na standardzie ustanowionym przez Chiny” – stwierdził z dumą Nyima Tashi.